Dit is het derde blog in mijn drieluik over de impasse in de jeugdbeschermingsketen. In mijn eerste blog heb ik beschreven hoe we in Nederland, getriggerd door een aantal schokkende gebeurtenissen, hebben toegewerkt naar een cultuur en systeem dat vooral is gericht op het uitbannen van risico’s.
Vervolgens heb ik in mijn tweede blog beschreven hoe dit heeft geresulteerd in een terugkerend patroon van meldcodes, meldpunten, protocollen en hoge maatschappelijke kosten: de duurste rotonde van Nederland. Een systeem dat mensen niet helpt, maar beoordeelt en veroordeelt en zo ook hun wantrouwen naar instanties voedt. En bovendien kan leiden tot ongewenste uithuisplaatsingen.

Dit levert geregeld situaties op waarbij een relatief gezond gezin langzaam maar zeker gemarginaliseerd raakt en onder druk van de stress van het ‘hulpverleningssysteem’ bezwijkt. We houden hiermee dus mechanismen in stand die niet bijdragen aan een oplossing, maar de problemen juist groter maken. Het is de wereld op zijn kop!
Maar wat dan wél? Want ik heb beloofd om met perspectief te komen.  Een simpele oplossing heb ik niet (helaas), maar de belangrijkste reparatie is mijn inziens de omdraaiing van dit systeem. Eigenlijk deze wereld weer ‘rechtop zetten’.

De paradigmashift: van Meldcode naar Steuncode

Onder kindermishandeling ligt in beginsel een (impliciete) hulpvraag, aangezien dit meestal een uiting is van pedagogische onmacht, gevoed door stress en trauma. We moeten kindermishandeling daarom vooral zien als een krachtige uitnodiging om dit bespreekbaar te maken en een gezin vervolgens te ondersteunen door de stressbronnen weg te nemen.
Laten we hierbij, meer dan we nu doen, uitgaan van het vermogen van kinderen om te herstellen van situaties die we nu definiëren als kindermishandeling. Dus als het in deze situaties enigszins mogelijk is, grijpen we niet in. We luisteren goed naar mensen die geen bemoeienis willen. We nemen dit serieus.

Voor gezinnen waarin de balans tussen draagkracht en draaglast zichtbaar onder druk staat, zetten we ondersteuning in die gericht is op het terugdringen van stress en het herstellen van draagkracht. We luisteren hierbij naar het gezin. Gezinsleden kunnen immers zelf het beste bepalen wat ze nodig hebben.
De Meldcode gaat dus de prullenbak in. We vervangen deze door een Steuncode. Melden, onderzoeken en interveniëren zetten we alleen in als de Steuncode is uitgeput. Dat wil zeggen: als het lokale netwerk er alles aan heeft gedaan om de stressbronnen weg te nemen. En heel belangrijk: we houden vast aan deze werkwijze. Óók als zich opnieuw een (gezins)drama in de sfeer van huiselijk geweld en kindermishandeling voordoet.

De wijsheid in pacht?

In een moderne samenleving waarin we naar elkaar willen omkijken, zal altijd een vorm van kinderbescherming nodig zijn. Er zijn nu eenmaal gezinnen en mensen die zó ontsporen dat maatregelen zoals een uithuisplaatsing noodzakelijk zijn. Maar dit moet weer een uitzonderlijke situatie worden. Dit betekent ook dat we als samenleving zullen moeten accepteren dat risico’s onderdeel zijn van het leven. Dat mensen  vooral een eigen verantwoordelijkheid hebben om met deze risico’s om te gaan. En dat het contraproductief is om beleid te voeren dat gericht is op het elimineren van deze risico’s. Het idee van de Steuncode is daarmee zowel een reëel alternatief als een metafoor voor een fundamenteel andere denkwijze.

Een blog dwingt tot scherpte en laat weinig ruimte voor alle nuances die dit onderwerp verdient. Toch hoop ik met dit drieluik zichtbaar te hebben gemaakt welk onderliggend mechanisme de impasse in de jeugdbeschermingsketen in stand houdt. Niet om de wijsheid in pacht te hebben, maar om het denken te openen.

Auteur: Quirien Houweling